Hướng dẫn tự lấy mẫu xét nghiệm ADN tại nhà đúng cách

Khách hàng có thể tự lấy mẫu xét nghiệm ADN tại nhà nếu chỉ cần xác định quan hệ huyết thống cho mục đích dân sự. Trong phần lớn trường hợp, mẫu niêm mạc miệng là lựa chọn thuận tiện nhất vì không đau, dễ lấy và thường cung cấp đủ tế bào để phân tích ADN.

Một bộ mẫu cha – con thông thường gồm:

• Một mẫu của người cha giả định.
• Một mẫu của người con.

Hai người không bắt buộc phải dùng cùng loại mẫu. Ví dụ, người con có thể dùng niêm mạc miệng trong khi người cha dùng tóc có chân hoặc móng tay.

Ba nguyên tắc quan trọng nhất khi tự lấy mẫu là:

• Thu đúng người.
• Không để mẫu của các thành viên tiếp xúc với nhau.
• Làm khô, đóng gói riêng và ghi mã rõ ràng trước khi gửi.

1. Khi nào có thể tự lấy mẫu ADN tại nhà?

Tự lấy mẫu phù hợp khi khách hàng chỉ cần biết quan hệ huyết thống cho mục đích cá nhân hoặc gia đình, chẳng hạn:

• Cha – con hoặc mẹ – con.
• Anh chị em.
• Ông bà – cháu.
• Quan hệ họ hàng theo dòng cha hoặc dòng mẹ.
• Các thành viên đang ở hai địa phương khác nhau.
• Sử dụng một mẫu cá nhân đã lưu giữ từ trước.

Với xét nghiệm dân sự, mẫu có thể được đăng ký bằng họ tên hoặc ký hiệu như:

• Mẫu A – cha giả định.
• Mẫu B – người con.
• Mẫu C – người mẹ.

Phòng xét nghiệm phân tích quan hệ giữa các mẫu đã nhận. Vì người lấy mẫu là khách hàng, việc thu đúng người và ghi đúng mã là đặc biệt quan trọng.

2. Khi nào không nên tự lấy mẫu?

Không nên tự lấy mẫu nếu kết quả dự kiến dùng cho:

• Làm giấy khai sinh.
• Đăng ký nhận cha, mẹ, con.
• Thủ tục hộ tịch.
• Tranh chấp thừa kế.
• Hồ sơ quyền nuôi con hoặc cấp dưỡng.
• Hồ sơ định cư, quốc tịch.
• Vụ việc tại Tòa án hoặc theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Trong các trường hợp này, người tham gia cần được xác minh danh tính và thu mẫu theo quy trình phù hợp.

Lưu ý: kết quả dân sự từ mẫu tự thu không thể tự động chuyển thành hồ sơ pháp lý chỉ bằng cách bổ sung họ tên hoặc con dấu. Nếu mục đích sử dụng thay đổi, người tham gia có thể phải lấy lại mẫu.

3. Nên chọn loại mẫu nào?

Nếu có thể tiếp cận trực tiếp người cần xét nghiệm, thứ tự ưu tiên thường là:

1. Niêm mạc miệng – thuận tiện nhất.
2. Máu – phù hợp khi có người chuyên môn lấy.
3. Tóc được nhổ và có mô bám ở gốc.
4. Móng tay hoặc móng chân.
5. Cuống rốn khô đã tự rụng.
6. Mẫu cá nhân đặc biệt như bàn chải đánh răng, răng sữa, đầu lọc thuốc lá hoặc vật dụng có dịch cơ thể.

Mẫu đặc biệt có thể phát sinh thêm thời gian xử lý hoặc phụ thu. Khách hàng nên gửi ảnh hoặc mô tả mẫu để chuyên viên kiểm tra trước khi gửi.

4. Chuẩn bị trước khi lấy mẫu

4.1. Chuẩn bị dụng cụ riêng cho từng người

Đối với niêm mạc miệng:

• Que lấy mẫu của bộ kit hoặc dụng cụ theo hướng dẫn.
• Phong bì/bao mẫu riêng.
• Bút ghi mã.

Đối với tóc hoặc móng:

• Nhíp hoặc dụng cụ cắt móng sạch.
• Giấy sạch.
• Phong bì giấy riêng.

Không sử dụng một dụng cụ đã tiếp xúc với mẫu của người khác nếu chưa được vệ sinh và làm khô phù hợp.

4.2. Ghi sẵn tên hoặc mã mẫu

Nên ghi sẵn tên/mã người cung cấp lên phong bì trước khi lấy mẫu. Cách này giúp hạn chế nhầm lẫn khi lấy nhiều người.

4.3. Thu từng người một

Không mở đồng thời toàn bộ dụng cụ.

Nên hoàn tất việc lấy, làm khô và đóng gói mẫu của người thứ nhất trước khi chuyển sang người tiếp theo.

5. Cách lấy mẫu niêm mạc miệng tại nhà

5.1. Trước khi lấy mẫu

Nên để khoang miệng sạch theo hướng dẫn của bộ kit. Tránh ăn, uống, hút thuốc hoặc nhai kẹo cao su ngay trước khi lấy mẫu.

Với trẻ sơ sinh:

• Không lấy ngay khi miệng còn nhiều sữa.
• Chọn lúc trẻ bình tĩnh.
• Không đưa que sâu vào họng.

5.2. Mở que và cầm đúng vị trí

Rửa và làm khô tay trước khi mở bao.

Chỉ cầm phần cán, không chạm vào đầu lấy mẫu. Nếu đầu que rơi xuống sàn hoặc chạm vào bề mặt bẩn, nên thay que khác.

5.3. Chà mặt trong má

Đưa đầu que vào mặt trong má và chà nhẹ để thu tế bào niêm mạc.

Không cần đưa sâu vào họng và không chỉ quệt vào răng hoặc môi.

5.4. Sử dụng đủ dụng cụ theo bộ kit

Lấy 3–4 que/người để bảo đảm đủ lượng tế bào cho phân tích.

Không dùng một que cho hai người.

5.5. Làm khô trước khi đóng gói

Để que khô tự nhiên.

Không:

• Dùng máy sấy.
• Phơi dưới nắng gắt.
• Thổi bằng miệng.
• Đóng kín que còn ẩm trong túi nylon.

5.6. Ghi nhãn

Thông tin nên có:

• Họ tên hoặc mã mẫu.
• Vai trò trong quan hệ cần xét nghiệm.
• Loại mẫu.
• Ngày lấy.

Ví dụ:

Mẫu A – cha giả định Loại mẫu: niêm mạc miệng

6. Cách lấy niêm mạc miệng cho trẻ sơ sinh

Niêm mạc miệng là lựa chọn phù hợp cho trẻ sơ sinh vì không cần lấy máu.

Các bước:

• Chọn thời điểm trẻ bình tĩnh.
• Rửa và làm khô tay.
• Bế hoặc đặt trẻ ở tư thế an toàn.
• Chà nhẹ mặt trong má.
• Không đưa que sâu vào họng.
• Để que khô.
• Đóng vào phong bì riêng.

Không cố lấy mẫu khi trẻ đang ho, nôn, quấy khóc dữ dội hoặc có vấn đề sức khỏe cần được ưu tiên xử lý.

7. Cách lấy tóc có chân

7.1. Tóc như thế nào mới phù hợp?

Đối với xét nghiệm huyết thống STR thông thường, nên dùng tóc được nhổ và còn mô tế bào bám ở gốc.

Không ưu tiên:

• Tóc cắt bằng kéo.
• Tóc gãy.
• Tóc nhặt trên sàn.
• Tóc từ lược dùng chung.
• Tóc không xác định được phần gốc.

7.2. Cách thu

• Nhổ trực tiếp theo hướng dẫn.
• Không chạm vào phần gốc.
• Đặt tóc của một người lên giấy sạch.
• Gấp giấy và cho vào phong bì riêng.
• Ghi mã mẫu.

Lấy 4–5 sợi tóc/người, ưu tiên tóc được nhổ trực tiếp và còn mô tế bào ở gốc. Chất lượng phần gốc vẫn quan trọng hơn việc chỉ đếm số sợi.

8. Cách lấy móng tay hoặc móng chân

8.1. Chuẩn bị

• Dụng cụ cắt móng sạch.
• Giấy sạch.
• Phong bì riêng.

Nếu lấy cho nhiều người, nên dùng dụng cụ riêng hoặc vệ sinh kỹ trước khi chuyển sang người tiếp theo.

8.2. Cách thu

• Cắt phần móng mọc dài.
• Không cắt sâu gây chảy máu.
• Để mảnh móng rơi lên giấy sạch.
• Thu đủ lượng theo hướng dẫn.
• Gấp giấy và cho vào phong bì.

Không trộn móng của nhiều người.

8.3. Móng sơn hoặc móng gel

Móng thật có lớp sơn vẫn có thể được xem xét, nhưng nên thông báo trước. Không gửi móng giả vì đó không phải mô cơ thể của người đeo.

9. Cách thu và bảo quản cuống rốn

Cuống rốn khô có thể được sử dụng làm mẫu ADN của trẻ sau khi đã tự rụng.

• Chờ cuống rốn tự rụng.
• Không kéo hoặc tự cắt phần còn gắn trên cơ thể trẻ.
• Nếu còn ẩm, để khô tự nhiên.
• Không rửa hoặc ngâm cồn.
• Cho vào phong bì giấy riêng.
• Bảo quản nơi khô ráo.

Nếu cuống rốn bị mốc, đã ngâm hóa chất hoặc lưu giữ lâu, nên gửi ảnh để chuyên viên kiểm tra trước.

10. Cách chuẩn bị bàn chải đánh răng

Bàn chải đã được một người sử dụng riêng có thể chứa tế bào niêm mạc nhưng thuộc nhóm mẫu khó.

Nên:

• Chắc chắn bàn chải chỉ do một người sử dụng.
• Không rửa bằng xà phòng hoặc hóa chất.
• Để đầu bàn chải khô tự nhiên.
• Không chạm vào phần lông.
• Đóng gói theo hướng dẫn.
• Ghi rõ mã người sử dụng.

Không đóng bàn chải còn ướt trong túi nylon kín.

11. Một số mẫu đặc biệt khác

11.1. Răng sữa

• Giữ nguyên răng.
• Không tự khoan, đập hoặc cạo.
• Không rửa bằng chất tẩy.
• Để khô và đóng gói riêng.

11.2. Vết máu khô

Nếu đã có vết máu trên vật liệu, nên giữ nguyên vật mang mẫu, để khô và liên hệ trước để được hướng dẫn.

Không cần tự chích máu tại nhà chỉ để tạo mẫu xét nghiệm ADN.

11.3. Đầu lọc thuốc lá, khẩu trang và vật dụng có nước bọt

Chỉ nên dùng khi chắc chắn vật dụng thuộc một người và không bị dùng chung.

Các mẫu này có khả năng phân tích không ổn định bằng mẫu được lấy trực tiếp.

12. Cách đóng gói mẫu ADN đúng cách

12.1. Mỗi người một bao riêng

Không đặt chung mẫu của cha, con hoặc các thành viên khác trong một phong bì nhỏ.

12.2. Làm khô trước khi đóng

Mẫu ẩm dễ bị mốc và suy giảm chất lượng ADN.

12.3. Ưu tiên bao giấy cho mẫu khô

Có thể dùng:

• Phong bì giấy.
• Giấy gấp sạch.
• Bao mẫu chuyên dụng.
• Hộp bảo vệ với vật cứng.

Không đóng kín mẫu còn ẩm trong túi nylon.

12.4. Đặt các bao mẫu vào một phong bì vận chuyển lớn

Giấy tờ đăng ký nên để riêng, không tiếp xúc trực tiếp với mẫu sinh học.

12.5. Ghi mã rõ ràng

Nên chụp lại các phong bì sau khi ghi nhãn và trước khi gửi.

13. Những lỗi thường khiến mẫu không đạt

Các lỗi phổ biến gồm:

• Dùng chung dụng cụ cho nhiều người.
• Chạm tay vào đầu que hoặc gốc tóc.
• Đóng gói mẫu còn ẩm.
• Dùng tóc cắt thay cho tóc có mô ở gốc.
• Dùng vật dụng được nhiều người sử dụng.
• Gửi quá ít mẫu.
• Ghi nhầm mã.
• Rửa hoặc ngâm mẫu bằng hóa chất.

13.1. Mẫu bị lẫn có phát hiện được không?

Một mẫu chứa ADN từ nhiều người có thể tạo hồ sơ hỗn hợp. Phòng xét nghiệm có thể phát hiện tín hiệu bất thường nhưng không phải lúc nào cũng xác định được nguồn của từng thành phần.

Nếu dữ liệu không đủ rõ, có thể phải lấy lại mẫu.

14. Hai người ở hai nơi khác nhau lấy mẫu thế nào?

Với xét nghiệm dân sự, hai người có thể lấy mẫu tại hai địa điểm khác nhau.

Cần:

• Dùng cùng một mã hồ sơ.
• Mỗi người có bộ dụng cụ riêng.
• Ghi rõ mã và vai trò.
• Đóng gói độc lập.
• Gửi về GENCIPHER theo cùng thông tin hồ sơ.

Nếu kết quả dùng cho mục đích pháp lý, việc lấy mẫu ở nhiều địa điểm phải được tổ chức theo quy trình xác minh danh tính phù hợp.

15. Quy trình gửi mẫu tại GENCIPHER

15.1. Bước 1: Tư vấn quan hệ cần xét nghiệm

Khách hàng cung cấp người cần xét nghiệm, quan hệ nghi vấn và loại mẫu hiện có.

15.2. Bước 2: Nhận hướng dẫn mẫu

Chuyên viên xác nhận:

• Mẫu nên dùng.
• Lượng/số dụng cụ cần chuẩn bị.
• Cách bảo quản.
• Cách ghi mã.
• Chi phí dự kiến.

15.3. Bước 3: Thu và đóng gói

Mỗi người một bao riêng.

15.4. Bước 4: Gửi mẫu

Gửi các bao mẫu trong một phong bì lớn và thông báo mã vận chuyển nếu được yêu cầu.

15.5. Bước 5: Kiểm tra khi tiếp nhận

Mẫu được kiểm tra loại mẫu, tình trạng, mã và khả năng phân tích.

15.6. Bước 6: Phân tích và trả kết quả

Mẫu đạt yêu cầu được đưa vào quy trình xét nghiệm và phát hành kết quả theo gói khách hàng đã chọn.

16. Checklist trước khi gửi mẫu

• Đúng người cung cấp mẫu.
• Mỗi người có phong bì riêng.
• Mẫu đã khô.
• Không chạm vào phần chứa tế bào.
• Không dùng chung dụng cụ.
• Mã mẫu rõ ràng.
• Quan hệ cần xét nghiệm đã được xác nhận.
• Mẫu đặc biệt đã được chuyên viên kiểm tra.

17. Kết luận

Tự lấy mẫu ADN tại nhà không phức tạp nếu thực hiện đúng ba nguyên tắc:

• Đúng người.
• Không nhiễm chéo.
• Làm khô và ghi mã rõ ràng.

Niêm mạc miệng là lựa chọn thuận tiện nhất trong phần lớn trường hợp. Tóc có chân, móng, cuống rốn hoặc vật dụng cá nhân nên dùng khi có lý do phù hợp và được kiểm tra trước.

Đối với làm giấy khai sinh, nhận cha cho con hoặc hồ sơ có giá trị pháp lý, không nên tự thu mẫu tại nhà.

Cần tư vấn loại mẫu đang có hoặc cách đóng gói?

Chuyên viên GENCIPHER hỗ trợ kiểm tra mẫu và hướng dẫn trước khi gửi.